તરવાનું ન આવડતું હોય તોય કોઈ ડૂબતું નથી, અને સારો તરવૈયો હોય તોય ડૂબવાની કોશિશ કરે તો ડૂબી શકતો નથી — આ કેવો સમુદ્ર છે? દુનિયામાં એક એવી જગ્યા છે જ્યાં પાણી પર સૂઈ જાઓ, છાપું વાંચો, કે પછી કૂદકો મારીને ડૂબવાનો પ્રયત્ન કરો — શરીર જાણે અદ્રશ્ય હાથે ઉપર ધકેલાતું રહે છે. લોકો તેને જોઈને દંગ રહી જાય છે, ને છતાં આ સમુદ્રનું નામ છે “ડેડ સી” એટલે કે મૃત સમુદ્ર! કેમ આવું નામ પડ્યું, અને શા માટે અહીં ડૂબવું અશક્ય છે? જવાબ વિજ્ઞાનમાં છુપાયેલો છે, જે જાણ્યા પછી તમે પણ કહેશો — વાહ, કુદરત પણ કેવી અજાયબ છે!
આ રહસ્યમય સમુદ્ર છે ક્યાં?
જેને આખી દુનિયા “ડેડ સી” અથવા મૃત સમુદ્ર તરીકે ઓળખે છે, તે ઇઝરાયલ અને જોર્ડનની સરહદ પર આવેલો છે. ખરેખર જોવા જઈએ તો આ કોઈ સમુદ્ર નથી, પરંતુ દુનિયાનું સૌથી ઊંડું ખારા પાણીનું સરોવર છે — જેને તેની વિશાળતાને કારણે “સમુદ્ર” કહેવામાં આવે છે. તેને સોલ્ટ સી અથવા મીઠા સમુદ્ર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે તેનું પાણી એટલું ખારું છે કે તે પીવા યોગ્ય પણ નથી.
કેમ કોઈ આમાં ડૂબતું નથી? અસલી વૈજ્ઞાનિક કારણ
સામાન્ય સમુદ્રના પાણીમાં લગભગ 3.5% જેટલું મીઠું હોય છે, જ્યારે ડેડ સીના પાણીમાં આ પ્રમાણ 30% થી પણ વધારે છે — એટલે કે સામાન્ય સમુદ્ર કરતાં લગભગ 8-9 ગણું વધારે ખારું! આટલી બધી માત્રામાં ઓગળેલું મીઠું પાણીની ઘનતા (density) ને એટલી વધારી દે છે કે માનવ શરીરની ઘનતા તેની સામે ઓછી પડી જાય છે. પરિણામે શરીર પાણીમાં તરવાને બદલે તેની સપાટી પર જ તરતું રહી જાય છે — બરાબર એ જ રીતે જેમ કોઈ વસ્તુ તેલમાં તરે. આ જ કારણથી અહીં ગમે તેટલી કોશિશ કરો, છતાં ડૂબવું લગભગ અશક્ય બની જાય છે.
શું અહીં કોઈ જીવ જીવી શકે છે?
ડેડ સીનું નામ “મૃત” પડવા પાછળનું કારણ પણ આ જ અતિશય ખારાશ છે. અહીંનું પાણી એટલું ખારું છે કે માછલી, છોડ કે બીજા કોઈ જળચર જીવો તેમાં ટકી શકતા નથી. જો કોઈ માછલી ભૂલથી આ પાણીમાં આવી જાય, તો થોડી જ મિનિટોમાં તેનું મૃત્યુ થઈ જાય છે. અહીં ફક્ત અમુક ખાસ પ્રકારના બેક્ટેરિયા અને શેવાળ જ ટકી શકે છે, જે આટલી અસાધારણ ખારાશમાં પણ જીવવા સક્ષમ હોય છે.
ડેડ સીના પાણીમાં કયા ખનીજો મળે છે?
ડેડ સીના પાણીમાં પોટાશ, બ્રોમાઇડ, ઝિંક, સલ્ફર, મેગ્નેશિયમ અને કેલ્શિયમ જેવા અનેક કીમતી ખનીજો ભરપૂર માત્રામાં જોવા મળે છે. આ ખનીજોના કારણે જ અહીંનું પાણી અને કિનારાની માટી (મડ) સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્ય ઉદ્યોગમાં ખૂબ મૂલ્યવાન ગણાય છે. દુનિયાભરમાંથી કોસ્મેટિક કંપનીઓ ડેડ સીના મીઠા અને મડમાંથી બ્યુટી પ્રોડક્ટ્સ બનાવે છે.
સ્વાસ્થ્ય માટે કેટલો ફાયદાકારક છે ડેડ સી?
એવું માનવામાં આવે છે કે ડેડ સીના પાણી અને મડમાં સ્નાન કરવાથી ચામડીના અનેક રોગોમાં રાહત મળે છે. ખાસ કરીને સોરાયસિસ (psoriasis) અને એગ્ઝિમા જેવી ત્વચા સંબંધિત તકલીફો ધરાવતા લોકો દુનિયાભરમાંથી અહીં સારવાર માટે આવે છે. પાણીમાં રહેલા મિનરલ્સ ત્વચાને પોષણ આપે છે, જ્યારે અહીંની હવામાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ પણ સામાન્ય કરતાં વધારે હોવાથી શ્વાસ સંબંધિત તકલીફો ધરાવતા લોકોને પણ થોડી રાહત મળે છે એવો દાવો કરવામાં આવે છે.
કેમ સંકોચાઈ રહ્યો છે આ સમુદ્ર?
ચિંતાની વાત એ છે કે ડેડ સીનું જળસ્તર છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં સતત ઘટી રહ્યું છે — અત્યાર સુધીમાં લગભગ 10.6 મીટર જેટલું પાણી ઓછું થઈ ચૂક્યું છે. તેનું મુખ્ય કારણ છે જોર્ડન નદીનું પાણી ખેતી અને પીવાના ઉપયોગ માટે મોટા પ્રમાણમાં વાળી લેવામાં આવે છે, જેના કારણે ડેડ સી સુધી પહોંચતું તાજું પાણી ઘટી ગયું છે. ઉપરાંત અહીંની આકરી ગરમીના કારણે પાણીનું બાષ્પીભવન પણ ખૂબ ઝડપથી થાય છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે ડેડ સીને ભૂમધ્ય સમુદ્ર (Mediterranean Sea) સાથે પાઇપલાઇન દ્વારા જોડવાની એક મોટી યોજના પર પણ વિચારણા ચાલી રહી છે.
ડેડ સી ફરવા જવાનું વિચારો છો? આટલું ધ્યાન રાખો
- આંખ અને ઘા પર પાણી ન જવા દો: અતિશય ખારું પાણી આંખોમાં અથવા શરીર પરના કોઈ ઘા-કાપામાં જાય તો બળતરા થઈ શકે છે.
- વધુ સમય પાણીમાં ન રહો: ત્વચા માટે ફાયદાકારક હોવા છતાં, લાંબા સમય સુધી આ ખારા પાણીમાં રહેવાથી ત્વચા શુષ્ક થઈ શકે છે.
- તરવાની કોશિશ ન કરો, ફક્ત તરવા દો: અહીં તરવાનો પ્રયત્ન કરવાને બદલે શરીરને પાણી પર છોડી દેવું જ યોગ્ય રહે છે.
- પાણી પીવાની ભૂલ ન કરો: ભૂલથી પણ મોંમાં પાણી જાય તો તરત કોગળા કરો, કારણ કે તે પીવા યોગ્ય નથી.
નિષ્કર્ષ: કુદરતની અનોખી અજાયબી
ડેડ સી એ સાબિત કરે છે કે કુદરત પાસે એવા અનેક રહસ્યો છુપાયેલા છે જે વિજ્ઞાનની મદદથી જ સમજી શકાય છે. અતિશય ખારાશના કારણે અહીં ડૂબવું અશક્ય બની જાય છે, પણ સાથે સાથે આ જ ખારાશના કારણે અહીં કોઈ જીવ પણ ટકી શકતો નથી — એટલે જ આ સમુદ્રને “મૃત” કહેવામાં આવે છે. જોકે તેનું ઘટતું જળસ્તર એક ગંભીર પર્યાવરણીય ચિંતાનો વિષય પણ છે, જેના પર સમયસર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.
વારંવાર પુછાતા સવાલો (FAQ)
1. ડેડ સી ક્યાં આવેલો છે?
ડેડ સી ઇઝરાયલ અને જોર્ડનની સરહદ પર આવેલો છે. તેને મૃત સમુદ્ર અથવા સોલ્ટ સી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
2. ડેડ સીમાં કોઈ કેમ ડૂબતું નથી?
અહીંના પાણીમાં 30% થી વધુ મીઠું ઓગળેલું છે, જે સામાન્ય સમુદ્ર કરતાં ઘણું વધારે છે. આ વધારે ઘનતાના કારણે શરીર પાણી પર તરતું રહે છે, ડૂબતું નથી.
3. શું ડેડ સીમાં કોઈ માછલી કે જીવ રહી શકે?
ના, અતિશય ખારાશના કારણે અહીં માછલી કે છોડ ટકી શકતા નથી. ફક્ત અમુક ખાસ બેક્ટેરિયા અને શેવાળ જ જીવી શકે છે.
4. શું ડેડ સીનું પાણી પી શકાય?
ના, તેનું પાણી અત્યંત ખારું હોવાથી પીવા યોગ્ય નથી.
5. ડેડ સીનું જળસ્તર કેમ ઘટી રહ્યું છે?
જોર્ડન નદીનું પાણી ખેતી અને પીવા માટે વાળી લેવાથી અને ઝડપી બાષ્પીભવનના કારણે ડેડ સીનું જળસ્તર છેલ્લા થોડા દાયકામાં લગભગ 10.6 મીટર જેટલું ઘટી ગયું છે.
6. શું ડેડ સીમાં સ્નાન કરવું સ્વાસ્થ્ય માટે સારું છે?
એવું માનવામાં આવે છે કે અહીંના પાણી અને મડમાં રહેલા મિનરલ્સ ત્વચાના રોગોમાં રાહત આપે છે, પરંતુ કોઈ પણ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોય તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
Leave a Reply